Özel Eğitimde Davranış Problemleri ve Pozitif Yaklaşım Çözümleri
Özel gereksinimli çocuklarda görülen vurma, ısırma, kendine zarar verme ve öfke nöbetleri gibi davranış problemlerinin İşlevsel Davranış Değerlendirmesi (FBA) ile çözülmesi.
Davranışın Dört Temel İşlevi
Özel gereksinimli çocuklarda görülen öfke nöbetleri, vurma, ısırma veya nesneleri fırlatma gibi zorlayıcı davranışlar rastgele ortaya çıkmaz. Bu davranışlar, çocuğun çevresine gönderdiği sözel olmayan birer mesajdır. Özel Eğitim Öğretmeni Eren Durak (@dijitalozelegitimci) zorlayıcı davranışların altındaki nedeni bulmadan uygulanan hiçbir müdahalenin kalıcı başarı getirmeyeceğini vurgular.
Davranış bilimlerinde, her zorlayıcı davranışın Dört Temel İşlevden (Four Functions of Behavior) en az birine hizmet ettiği kabul edilir:
Davranışın İşlevleri Nelerdir?
1. Kaçış / Kaçınma (Escape / Avoidance): Çocuk zor veya sevmediği bir etkinlikten uzaklaşmak ister. (Örn: Ders çalışırken kalemi fırlatıp masadan kaçmak).
2. Sosyal İlgi Elde Etme (Attention Seeking): Çocuk ebeveynin veya öğretmenin dikkatini çekmeye çalışır. (Örn: Yetişkin telefonla konuşurken çocuğun bağırması).
3. Somut Bir Nesneye/Aktiviteye Ulaşma (Access to Tangibles): Çocuk istediği bir oyuncağı, yiyeceği veya tableti elde etmek ister. (Örn: Markette istediği çikolata alınmadığında ağlama krizi yaşamak).
4. Duyusal Uyarım / Otomatik Pekiştirme (Sensory / Automatic): Davranışın kendisi çocuğun sinir sistemine keyif verir veya rahatlatır. (Örn: Sallanmak, el çırpmak, parmak emmek).
---
Pozitif Pekiştirme ve Alternatif Davranış Eğitimi (DRA)
Davranışın işlevi belirlendikten sonra, ebeveynler ceza uygulamak yerine **Alternatif Davranışın Ayrımsal Pekiştirilmesi (Differential Reinforcement of Alternative behavior - DRA)** tekniğini kullanmalıdır. Bu yöntem, problem davranışla aynı işlevi gören ancak kabul edilebilir bir davranışı çocuğa öğretmeyi hedefler.
Uygulama Basamakları
**Alternatif Davranış Seçimi**: Çocuk ödev yapmaktan kaçmak (kaçış işlevi) için ağlıyorsa, ona ağlamak yerine "Mola istiyorum" kartını göstermesi veya "Mola" demesi öğretilir. Bu kartı gösterdiğinde hemen 2 dakika mola verilir. Çocuk, ağlamadan daha kolay kaçış elde edebildiğini gördüğünde ağlamayı bırakır.
**Söndürme (Extinction)**: Çocuk ilgi çekmek için bağırıyorsa, bağırdığı anlarda göz teması kesilir, cevap verilmez (yoksayılır). Ancak çocuk sessizce yanımıza gelip omzumuza dokunduğunda anında çok coşkulu bir ilgi gösterilir.
**Tetikleyicileri Önceden Yönetmek**: Davranış ortaya çıkmadan önce çevre düzenlenmelidir. Örneğin, çocuk acıktığında öfke nöbeti geçiriyorsa, rutin öğün saatleri oluşturularak kan şekerinin düşmesi engellenir.
---
Pratik Uygulama ve Egzersiz
> [!TIP]
> Çocuğunuzun en sık sergilediği problem davranışı yazın. Davranışın hangi işlevi (Kaçış, İlgi, Nesne veya Duyusal) karşılamaya çalıştığını analiz edin. Davranış gerçekleştiğinde bunu cezalandırmak yerine, çocuğa aynı işlevi görecek olumlu bir kelime veya görsel kart (örn: 'Yardım et' kartı) öğretmeye bugün başlayın.